ಉಪವಾಸ:ಆರೋಗ್ಯ,ಶಿಸ್ತಿನ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೋನ್ನತಿಯ ಮಾರ್ಗ

ಉಪವಾಸ:ಆರೋಗ್ಯ,ಶಿಸ್ತಿನ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೋನ್ನತಿಯ ಮಾರ್ಗ

-ಡಾ.ಮಾಲತಿ ಪೈ

ಉಪವಾಸವು ಮಾನವನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ದೈಹಿಕ, ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶುದ್ಧೀಕರಣಕ್ಕೆ ಸಹಕಾರಿಯಾದ ಪ್ರಾಚೀನ ಪದ್ಧತಿ. ಇದು ಕೇವಲ ಆಹಾರ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ; ದೇಹಕ್ಕೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಶುದ್ಧತೆ ನೀಡುವ ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ಜೀವನಶೈಲಿ. ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವಿದ್ದು, ಇದು ಆರೋಗ್ಯ ಸುಧಾರಣೆ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಮಹತ್ವ ಹೊಂದಿದೆ.
ದೈಹಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ಉಪವಾಸದ ಪ್ರಭಾವ
ನಮ್ಮ ಜೀರ್ಣಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಆಹಾರವನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಲು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಉಪವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆ ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ, ಅಜೀರ್ಣ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆ ಉಬ್ಬರದಂತಹ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ನಿಯಂತ್ರಿತ ಉಪವಾಸವು ತೂಕ ಇಳಿಕೆಗೆ ಸಹಕಾರಿ. ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಕೊಬ್ಬು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕರಗಲು ಇದು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಉಪವಾಸವು ರಕ್ತದಲ್ಲಿನ ಗ್ಲೂಕೋಸ್ ಮಟ್ಟವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವಲ್ಲಿಯೂ ಸಹಾಯಕವಾಗಬಹುದು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಧ್ಯಂತರ ಉಪವಾಸ (16:8 ವಿಧಾನ) ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಆರೋಗ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಚರ್ಚೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ಮಧುಮೇಹ ಅಥವಾ ಇತರ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಕಾಯಿಲೆ ಇರುವವರು ವೈದ್ಯರ ಸಲಹೆ ಪಡೆದು ಮಾತ್ರ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.
ನಿರ್ವಿಶೀಕರಣ ಮತ್ತು ದೇಹ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ
ಆಯುರ್ವೇದದ ಪ್ರಕಾರ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುವ “ಆಮ” (ಅಜೀರ್ಣಿತ ವಿಷಪದಾರ್ಥಗಳು) ಅನೇಕ ರೋಗಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಉಪವಾಸದ ಮೂಲಕ ದೇಹವು ಈ ವಿಷಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿ ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. “ಲಂಘನವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಔಷಧಿ” ಎಂಬ ಮಾತು ಉಪವಾಸದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ, ದೇಹಕ್ಕೆ ಆಹಾರದಿಂದ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ನೀಡುವುದು ಕೆಲ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಔಷಧಿಯಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ
ಉಪವಾಸವು ಮನಸ್ಸಿನ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ. ಆಹಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಿಂದ ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಧ್ಯಾನ, ಜಪ ಮತ್ತು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಉಪವಾಸವು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಚಿಂತನೆಗೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಏಕಾದಶಿ, ಮಹಾ ಶಿವರಾತ್ರಿ ಹಾಗೂ ಸೋಮವಾರದ ವ್ರತಗಳಂತಹ ಉಪವಾಸಗಳನ್ನು ದೈಹಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಶುದ್ಧೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ರಮಝಾನ್ ಉಪವಾಸವು ಆತ್ಮಾವಲೋಕನ, ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ದೇವರಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಆಚರಣೆ ಆಗಿದೆ.
ಉಪವಾಸ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನಗಳು
ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಉಪವಾಸದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕು:
ಪೂರ್ಣ ಉಪವಾಸ – ದಿನವಿಡೀ ಕೇವಲ ನೀರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೇವಿಸುವುದು.
ಫಲಾಹಾರ ಉಪವಾಸ – ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹಣ್ಣುಗಳು, ಹಾಲು ಮುಂತಾದ ಲಘು ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವುದು.
ಮಧ್ಯಂತರ ಉಪವಾಸ (Intermittent Fasting) – 24 ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ 16 ಗಂಟೆ ಉಪವಾಸವಿದ್ದು, ಉಳಿದ 8 ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವುದು.
ನಿರ್ಜಲ ಉಪವಾಸ – ನೀರನ್ನೂ ಕುಡಿಯದೆ ಮಾಡುವ ಕಠಿಣ ಉಪವಾಸ (ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ).
ಉಪವಾಸಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಮತ್ತು ನಂತರದ ಜಾಗ್ರತೆ
ಉಪವಾಸದ ಹಿಂದಿನ ದಿನ ಅತಿಯಾಗಿ ತಿನ್ನಬಾರದು. ನಾರಿನಂಶಯುಕ್ತ ಹಾಗೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಜೀರ್ಣವಾಗುವ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಬೇಕು. ಉಪವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರು ಅಥವಾ ಎಳನೀರು ಕುಡಿಯುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಯೋಗ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಂತಹ ಲಘು ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಖಾಲಿ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಫಿ ಅಥವಾ ಚಹಾ ಕುಡಿಯುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಉತ್ತಮ.
ಉಪವಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸುವಾಗ ಭಾರೀ ಊಟ ಮಾಡಬಾರದು. ಮೊದಲು ಉಗುರುಬೆಚ್ಚಗಿನ ನೀರು ಅಥವಾ ನಿಂಬೆಹಣ್ಣಿನ ರಸ ಸೇವಿಸಿ, ನಂತರ ಹಣ್ಣುಗಳು ಅಥವಾ ಗಂಜಿಯಂತಹ ಮೃದುವಾದ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸಬೇಕು. ತಕ್ಷಣವೇ ಎಣ್ಣೆಪದಾರ್ಥ ಅಥವಾ ಅತಿಯಾದ ಖಾರದ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವುದು ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಹಾನಿಕರ.
ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆಗಳು
ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುವವರು 12 ಗಂಟೆಗಳ ಉಪವಾಸದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಕ್ರಮೇಣ ಅವಧಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು. ಮಧುಮೇಹ, ರಕ್ತದೊತ್ತಡ, ಗ್ಯಾಸ್ಟ್ರಿಕ್ ಅಥವಾ ಇತರ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಕಾಯಿಲೆಗಳಿರುವವರು ವೈದ್ಯರ ಸಲಹೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಪವಾಸ ಪಾಲಿಸಬೇಕು.
ಒಟ್ಟಾರೆ, ಉಪವಾಸವು ದೇಹದ ಶುದ್ಧೀಕರಣ, ಮನಸ್ಸಿನ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೋನ್ನತಿಗಾಗಿ ಸಹಾಯಕವಾಗುವ ಸಮಗ್ರ ಪದ್ಧತಿ. ಸರಿಯಾದ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಜಾಗ್ರತೆಯೊಂದಿಗೆ ಅನುಸರಿಸಿದರೆ, ಉಪವಾಸವು ಆರೋಗ್ಯಕರ ಹಾಗೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜೀವನದ ದಾರಿಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯುತ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ.